Besimi në gjyqësor? Edhe ata pak që kishin besim, po dorëzohen!

Besimi i qytetarëve në gjyqësor ka rënë ndjeshëm këtë vit krahasuar me vitin e kaluar, nga 28 përqind në vitin 2025 në 26 përqind këtë vit, sipas raportit vjetor të Komisionit Evropian mbi sundimin e ligjit në Maqedoni.

Më e rëndësishme është se arsyeja kryesore për këtë është perceptimi se ka ndërhyrje dhe presion nga Qeveria dhe politikanët në pavarësinë e gjyqësorit, jo vetëm midis qytetarëve, por edhe midis kompanive. Praktikisht, pasi kryeministri Hristijan Mickoski filloi të sulmonte dhe të thoshte se kush është prokuror ose gjyqtar i mirë dhe kush nuk është dhe duhet të largohet, besimi në gjyqësor ka arritur një nivel të ri të ulët.

Për më tepër, nëse e lexoni me kujdes raportin, mund të shihni pikëpamjen se gjyqësori po përpiqet, por edhe nëse do të donte, nuk mund të arrijë rezultate më të mira për shkak të burimeve të kufizuara të stafit dhe financiare, me Qeverinë që njofton se do ta rrisë buxhetin e saj, por në vend të kësaj – e ka ulur më tej atë dhe e ka mbajtur nën minimumin ligjor, ndërsa në të njëjtën kohë Ministria e Financave nuk ofron para për trajnimin e stafit të ri. 

“Ndërhyrja dhe presioni nga degët e tjera të shtetit vazhdojnë të ngrenë shqetësime serioze në lidhje me respektimin e pavarësisë gjyqësore. Pavarësia e gjyqësorit dhe autonomia e prokurorisë dëmtohen nga shpërndarjet e pamjaftueshme buxhetore. Procedura e shkarkimit të Kryeprokurorit zbuloi një rrezik politizimi dhe mangësi në rregullat e shkarkimit.

Zyrtarët e zgjedhur dhe përfaqësuesit e qeverisë kanë intensifikuar kritikat e tyre personale ndaj gjyqtarëve dhe prokurorëve të cilët i akuzojnë për korrupsion, dhe janë bërë deklarata në nivelet më të larta të qeverisë në lidhje me planet për pastrimin e gjyqësorit dhe prokurorisë. Këto deklarata rrezikojnë të minojnë pavarësinë e gjyqësorit dhe parimin e ndarjes së pushteteve. Përveç kësaj, gjyqtarët dhe prokurorët përballen me presion në rritje nga fushatat publike të shpifjes, si në internet ashtu edhe në media, që përfshijnë drejtues të lartë dhe politikanë.
 Këshilli Gjyqësor, Gjykata Supreme dhe Shoqata e Gjyqtarëve kanë lëshuar së bashku një deklaratë publike duke shprehur shqetësim në lidhje me kritikat e vazhdueshme dhe të pabazuara ndaj gjyqësorit, të cilat ata pretendojnë se minojnë pavarësinë gjyqësore dhe shkelin parimet demokratike në lidhje me ndarjen e pushteteve”, thuhet në vlerësimin e KE-së. 

Lidhur me dorëheqjen e prokurorit të mëparshëm publik të shtetit (Nenad Saveski nuk u mor parasysh në raport), sqarohet se procedura e shkarkimit zbuloi “një rrezik politizimi dhe mangësi në rregullat e shkarkimit, të cilat në fund çuan në dorëheqjen e kryeprokurorit”.

“Më 16 dhjetor, Kryeprokurori Publik dha dorëheqjen publikisht, përpara një seance parlamentare për të shqyrtuar propozimin e Qeverisë për shkarkimin e tij, bazuar në akuzat se ai kishte dëmtuar reputacionin e gjyqësorit. Këshilli i Prokurorëve Publikë përsëriti mendimin e tij negativ mbi propozimin për shkarkim. Palët e interesuara e konsideruan procesin e shkarkimit si një precedent negativ, me implikime potencialisht të rëndësishme për autonominë e Shërbimit të Prokurorisë Publike, duke ngritur çështje thelbësore të sundimit të ligjit, konsistencën e procedurave institucionale dhe duke treguar mungesë qartësie në lidhje me bazën faktike dhe ligjore për shkarkimin. Një Kryeprokuror i ri Publik, i cili përmbush kriteret ligjore, u zgjodh më 18 mars, përpara miratimit të planifikuar të një Ligji të ri për Shërbimin e Prokurorisë Publike.” 

Prandaj, një nga kushtet e Brukselit për pranimin e Ligjit të ri për Prokurorinë Publike është të specifikohet baza për emërimin dhe shkarkimin e prokurorit publik të shtetit dhe vendimi të merret me shumicë të kualifikuar. Raporti thotë se “Qeveria ka propozuar ndryshime në Ligjin për Prokurorinë Publike, dhe Parlamenti ka miratuar ndryshime të reja në Ligjin për Këshillin e Prokurorëve Publikë për të forcuar autonominë e prokurorisë, por nevojiten ndryshime të mëtejshme.”

Mungesa e personelit në gjyqësor, e cila sipas KE-së është përkeqësuar, është adresuar gjithashtu, pasi nuk ka kandidatë të rinj për gjyqtarë dhe prokurorë që ndjekin trajnimin fillestar dhe nuk ka fonde të mjaftueshme për stafin mbështetës. 

“Buxhetet e gjyqësorit dhe prokurorisë publike mbeten nën minimumin ligjor, dhe ulja prej 4.3% e fondeve në vitin 2025, krahasuar me vitin e kaluar, e ka përkeqësuar më tej situatën që dëmton pavarësinë gjyqësore dhe autonominë prokuroriale.”

Për më tepër, gjykatat dhe prokuroritë ende duhet të marrin miratim formal nga Ministria e Financave për ndarjet e brendshme të buxhetit, siç janë vendimet për burimet dhe personelin, gjë që nuk u lejon atyre autonomi buxhetore. 

Qeveria nisi ndryshime legjislative në ligjet që rregullojnë pagat e gjyqtarëve, prokurorëve publikë, anëtarëve të Këshillit Gjyqësor dhe Këshillit të Prokurorëve Publikë, me qëllim
përmirësimin e statusit të gjyqtarëve dhe prokurorëve publikë në përputhje me standardet evropiane. Megjithatë, në shkurt, Parlamenti ndryshoi ligjet e lartpërmendura mbi pagat e
gjyqtarëve të gjykatës së shkurtër, duke ulur koeficientët për llogaritjen e pagave të tyre. Shoqata e Prokurorëve lëshoi ​​një deklaratë, duke konsideruar se
shpërblimi i pamjaftueshëm vë në pikëpyetje pavarësinë e Prokurorisë Publike, dhe më 3 mars, Gjykata Supreme dhe Këshilli Gjyqësor kujtuan në një deklaratë të përbashkët se pavarësia materiale dhe financiare e gjyqësorit nuk është një privilegj, por një element thelbësor i rendit kushtetues dhe një garanci e sundimit të ligjit”, thuhet në vlerësimin e KE-së. 

Raporti thekson edhe një herë nevojën për një Kod të ri Penal, të cilin autoritetet pretendojnë se ka qenë në përgatitje prej muajsh, dhe afati për miratimin e tij në Axhendën e Reformës skadon në dhjetor të këtij viti – që do të thotë se kjo gjithashtu shpërdoron periudhën e tolerancës, kështu që nuk do të ishte çudi nëse epilogu është i njëjtë me atë të Kodit Zgjedhor, sepse nuk ka vullnet për të ndjekur penalisht korrupsionin. 

Raporti pohon se “u miratuan ndryshimet në Kodin Penal që zbuluan disa mangësi krahasuar me kuadrin e mëparshëm, ndërsa një reformë gjithëpërfshirëse është duke u përgatitur. Pavarësisht përpjekjeve të fundit për të hetuar dhe ndjekur penalisht korrupsionin, vonesat në procedurat gjyqësore, dënimet e rralla përfundimtare dhe burimet e kufizuara vazhdojnë të pengojnë zhvillimin e një regjistri të fortë të rasteve të korrupsionit të nivelit të lartë”, thuhet në vlerësimin përmbledhës të raportit. 

Lidhur me ndryshimet në Kodin Penal, praktikisht thuhet se dispozitat kryesore të ndryshimeve të bëra si të përkohshme, të cilat supozohej të siguronin ndjekjen penale për abuzim të detyrës zyrtare dhe shoqatë kriminale, janë ende një hap prapa nga korniza e mëparshme, e cila u ndryshua me bastisjen skandaloze disa vjet më parë. Sipas KE-së, këto ndryshime dekriminalizojnë situata të caktuara në lidhje me ndjekjen penale të abuzimit të detyrës zyrtare dhe ulin dënimet për format e rënda të korrupsionit. Sipas raportit, vetëm 22 përqind e kompanive në vend besojnë se ata që kapen duke marrë ryshfet ndëshkohen në mënyrë adekuate, kështu që perceptimi i korrupsionit në sektorin publik në vend mbetet i lartë. Korrupsioni më i madh është regjistruar në prokurimin publik dhe kujdesin shëndetësor.

Edhe pse partitë po debatojnë se kush është përgjegjës për mungesën e marrëveshjes mbi ndryshimet në Kodin Zgjedhor, raporti përmban edhe vlerësime mbi këtë çështje që tregojnë qartë se tema nuk do të fshihet aq lehtë nga Brukseli dhe se ata po pretendojnë mospajtim në parlament kot sepse, sipas KE-së, ajo është lart në listën e burimeve të korrupsionit. Konkretisht, raporti thotë qartë se “mbikëqyrja e fushatave (politike) dhe financimi i partive politike vazhdon të preket nga legjislacioni i pamjaftueshëm dhe mungesa e burimeve në Komisionin Shtetëror për Parandalimin e Korrupsionit” për të monitoruar rrjedhën e parave.

“Propozimi i paraqitur në qershor 2025 nga Ministria e Drejtësisë për
të ndryshuar Kodin Zgjedhor nuk mbulonte aspekte të rëndësishme të nevojshme për të siguruar zbatimin efektiv të rregullave për luftimin e korrupsionit në zgjedhje. Kjo është veçanërisht rasti në lidhje me përmirësimin e mbikëqyrjes së financimit të fushatave dhe monitorimin e keqpërdorimit të burimeve publike në fushatat zgjedhore, duke përfshirë kufizimin e shpenzimeve publike dhe krijimin e mekanizmave të qartë për ndarjen e buxhetit shtetëror për reklamat e paguara të fushatës, siç rekomandohet nga Zyra e OSBE-së për
Institucione Demokratike dhe të Drejtat e Njeriut (ODIHR). Shqetësime u shprehën, në veçanti nga ODIHR dhe KSPK, në lidhje me kapacitetin mbikëqyrës të KSPK-së në aspektin e burimeve të mjaftueshme,
ekspertizës së nevojshme teknike dhe kompetencave të nevojshme zbatuese për shkak të
mospërputhjeve në kuadrin ligjor”, thuhet në raport, i cili me sa duket nuk e mbulon periudhën kur partitë negociuan dhe shmangën vazhdimisht përgjigjen ndaj këtyre kërkesave në lidhje me ndryshimet në Kodin Zgjedhor. Në praktikë, KE konfirmon se KSPK është joefektive dhe se ende po merret me pasojat e skandalit me oficeren e parë kundër korrupsionit, Tatjana Dimitrovska.

Raporti gjithashtu thekson se sistemi AKMIS është i vjetëruar, se dixhitalizimi është në një nivel shumë të ulët në gjyqësor, se përqindja e çështjeve gjyqësore të përfunduara është në rënie, se nën presionin e interesave të biznesit dhe politikës, mediat nuk i respektojnë më standardet etike për të cilat kanë futur vetërregullimin, dhe se qasja në informacionin publik ndryshon nga institucioni në institucion me një tendencë për të vendosur “heshtje administrative”, domethënë për të injoruar ose refuzuar kërkesat për arsye administrative. Vlerësimi është pjesërisht pozitiv se numri i ligjeve të miratuara përmes një procedure të përshpejtuar është ulur krahasuar me vitet e kaluara, por shumica ende miratohen në këtë mënyrë – 51 përqind, me deputetët që tani iniciojnë ligje të tilla në vend të Qeverisë.