Pse disa njerëz shkaktojnë dhimbje, ndërsa të tjerë, në të njëjtat rrethana, zgjedhin dhembshurinë? Një pyetje që filozofët e kanë bërë për shekuj me radhë, dhe sot psikologjia dhe neuroshkenca po përpiqen t’i përgjigjen.

Nga bindja te dhuna: çfarë tregojnë eksperimentet

Në vitin 1963, psikologu amerikan Stanley Milgram tregoi nëpërmjet eksperimentit të tij të famshëm në Universitetin Yale se sa të gatshëm janë njerëzit të shkaktojnë dhimbje nëse u urdhërohet ta bëjnë këtë nga një figurë autoriteti. Deri në 65 përqind e pjesëmarrësve vazhduan t’i “administronin goditje elektrike” një personi tjetër, thjesht sepse u ishte thënë ta bënin këtë nga një person me bluzë të bardhë.

“Njeriu i zakonshëm, duke përmbushur detyrën e tij pa qëllime të këqija, mund të bëhet pjesë e një procesi të tmerrshëm shkatërrues”, shkroi Milgram në librin e tij “Bindja ndaj Autoritetit” (1974).

Disa vite më vonë, psikologu Philip Zimbardo kreu “Eksperimentin e Burgut” në Universitetin e Stanfordit (1971), në të cilin studentët u ndanë në “të burgosur” dhe “roje”. Pas vetëm pak ditësh, “rojet” u bënë të dhunshëm dhe sadistë, kështu që eksperimenti u ndërpre.

“Forcat situacionale dhe rrethanat sistemike mund t’i shndërrojnë njerëzit në autorë të së keqes”, shpjegoi më vonë Zimbardo në librin e tij Efekti Lucifer (2007).

Një vështrim brenda trurit: çfarë thotë neuroshkenca

Hulumtimi modern neurologjik i shton një dimension të ri të kuptuarit tonë të së keqes. Një studim i botuar në The Journal of Neuroscience (2018) tregoi se stimulimi i korteksit prefrontal dorsolateral uli agresionin dhe dëshirën për hakmarrje tek subjektet.

“Rritja e aktivitetit në këtë pjesë të trurit çon në vetëkontroll më të madh dhe stabilitet moral”, deklarojnë autorët e studimit.

Hulumtimi nga neurokriminologu Adrian Raine nga Universiteti i Pensilvanisë (2024) tregon më tej se njerëzit me vëllim më të vogël të lëndës gri në të njëjtin rajon janë më të prirur ndaj sjelljes impulsive dhe antisociale.

“Banaliteti i së keqes” dhe përgjegjësia morale

Ndërsa faktorët biologjikë janë të rëndësishëm, filozofia na kujton se morali nuk është çështje neuronesh, por vendimesh të vetëdijshme. Filozofja gjermane Hannah Arendt paralajmëroi në veprën Eichmann në Jerusalem (1963) se “e keqja më e madhe kryhet nga njerëzit e zakonshëm që nuk mendojnë për veprimet e tyre”.

Dhe është pikërisht kjo – indiferenca dhe bindja e verbër – që, sipas psikologëve modernë, është rrënja e krimeve më të rënda, nga ato ushtarake deri te ato familjare.

Të kuptuarit nuk do të thotë justifikim.

Psikologët theksojnë se studimi i rrënjëve të së keqes nuk do të thotë justifikim, por më tepër një mundësi për parandalim. Faktorët biologjikë dhe socialë nuk e përjashtojnë përgjegjësinë morale – përkundrazi, ata theksojnë rëndësinë e empatisë, edukimit etik dhe vetëreflektimit.

Siç thekson Zimbardo në fjalimin e tij në TED:

“Në çdo person ka si një hero ashtu edhe një horr – varet nga ne se kë ushqejmë.”

Tradita filozofike na kujton se një akt moral nuk është vetëm një vendim racional, por edhe një akt empatie. Ndërsa neuroshkenca mat impulset, filozofia na kujton detyrën për të “menduar” para se të veprojmë, sepse është pikërisht mungesa e mendimit, siç shkroi Arendt, që hap hapësirë ​​për të keqen.

Në këtë kuptim, të kuptuarit e mekanizmave të trurit mund të na ndihmojë të njohim rreziqet, por nuk mund të zëvendësojë përgjegjësinë morale.